Spółdzielnie energetyczne – korzyści dla przedsiębiorstw i samorządów

Rosnące koszty energii, zmienność cen na rynku oraz potrzeba ograniczania emisji sprawiają, że przedsiębiorstwa i jednostki samorządu terytorialnego coraz częściej poszukują nowych sposobów zaopatrzenia w energię. Jednym z rozwiązań łączących cele ekonomiczne, środowiskowe i lokalne jest spółdzielnia energetyczna.

Model ten umożliwia wspólne wytwarzanie energii ze źródeł odnawialnych oraz wykorzystywanie jej na potrzeby członków spółdzielni. Mogą do niej należeć między innymi firmy, samorządy, spółki komunalne, instytucje publiczne, rolnicy i osoby fizyczne.

Możliwość ograniczenia kosztów energii

Jedną z najważniejszych korzyści spółdzielni energetycznej jest wspólne bilansowanie energii wytwarzanej w instalacjach OZE i pobieranej przez jej członków. Przepisy przewidują rozliczanie energii elektrycznej wprowadzonej do sieci i później z niej pobranej w stosunku ilościowym 1 do 0,6.

W odniesieniu do energii wytworzonej przez spółdzielnię i zużytej przez jej członków stosowane są również preferencje dotyczące części opłat. Nie nalicza się między innymi opłaty OZE, opłaty mocowej i opłaty kogeneracyjnej. Przy spełnieniu dodatkowych wymagań możliwe jest także zwolnienie z podatku akcyzowego.

Nie oznacza to jednak, że każda spółdzielnia automatycznie zapewni niższą cenę energii. O rzeczywistych oszczędnościach decydują między innymi koszt budowy lub udostępnienia instalacji, profil produkcji i zużycia, warunki finansowania, opłaty stałe oraz koszty zarządzania spółdzielnią.

Dlatego nie można wskazać jednej kwoty oszczędności przypadającej na określony poziom zużycia energii. Dwa podmioty zużywające rocznie po 1 GWh mogą uzyskać zupełnie inne wyniki w zależności od godzin poboru, rodzaju instalacji i przyjętego modelu rozliczeń.

Większa przewidywalność wydatków

Własne lub współdzielone źródła OZE mogą zmniejszać zależność części kosztów od bieżących cen energii na rynku. Jest to istotne zarówno dla przedsiębiorstw planujących wieloletnie budżety, jak i dla samorządów odpowiadających za utrzymanie szkół, urzędów, obiektów sportowych, oczyszczalni ścieków czy oświetlenia.

Udział w spółdzielni nie gwarantuje jednak niezmiennej ceny przez wiele lat. Na koszty nadal wpływają warunki umów, finansowanie inwestycji, produkcja zależna od warunków pogodowych, zakup energii uzupełniającej oraz zmiany regulacyjne. Spółdzielnia może zwiększyć przewidywalność wydatków, ale nie eliminuje wszystkich ryzyk rynkowych.

Lokalne bezpieczeństwo energetyczne

Rozwijanie lokalnych źródeł energii ogranicza zależność od zewnętrznych dostawców i paliw kopalnych. Może również zwiększać odporność lokalnej gospodarki na gwałtowne zmiany cen i zakłócenia rynkowe.

Nie należy jednak utożsamiać spółdzielni z pełną niezależnością energetyczną. Większość takich przedsięwzięć nadal korzysta z publicznej sieci elektroenergetycznej. W przypadku awarii sieci sama obecność instalacji fotowoltaicznej nie zapewni ciągłości zasilania, jeżeli system nie został wyposażony w odpowiednie magazyny energii, układy wyspowe i zabezpieczenia techniczne.

Wspólne inwestowanie i podział odpowiedzialności

Model spółdzielczy pozwala kilku podmiotom wspólnie korzystać z instalacji, której samodzielna budowa mogłaby być dla jednego z nich zbyt kosztowna albo technicznie niemożliwa. Dotyczy to zwłaszcza firm i instytucji, które nie posiadają odpowiednich gruntów lub powierzchni dachowych.

Wspólna realizacja projektu umożliwia podział kosztów i wykorzystanie efektu skali. Jednocześnie wymaga precyzyjnego określenia zasad finansowania, odpowiedzialności za utrzymanie instalacji, podziału energii i kosztów, podejmowania decyzji oraz występowania ze spółdzielni.

Ryzyko nie znika wraz z utworzeniem spółdzielni – zostaje podzielone pomiędzy uczestników zgodnie z przyjętym modelem i zawartymi umowami.

Dostęp do finansowania

Projekty rozwijające odnawialne źródła energii i lokalne społeczności energetyczne mogą korzystać z instrumentów finansowanych ze środków krajowych, regionalnych i europejskich. Dostępność wsparcia zależy jednak od aktualnie prowadzonych naborów, rodzaju beneficjenta, lokalizacji inwestycji, technologii oraz zasad pomocy publicznej.

Samo utworzenie spółdzielni nie zapewnia dotacji ani ulgi podatkowej. Każdorazowo należy sprawdzić warunki konkretnego programu, katalog kosztów kwalifikowanych, wymagany wkład własny oraz trwałość projektu. W przypadku samorządów dodatkowego przeanalizowania wymagają przepisy dotyczące finansów publicznych i zamówień publicznych.

Korzyści dla lokalnej gospodarki

Budowa i utrzymanie instalacji OZE mogą tworzyć zapotrzebowanie na usługi projektowe, instalacyjne, serwisowe, księgowe i doradcze. Jeżeli wykonawcy i specjaliści pochodzą z regionu, część wydatków inwestycyjnych pozostaje w lokalnej gospodarce.

Spółdzielnia może również stać się przestrzenią współpracy przedsiębiorców, samorządu, mieszkańców i instytucji publicznych. Warunkiem jest przejrzyste zarządzanie, dostęp do informacji oraz uczciwy podział kosztów i korzyści między członków.

Znaczenie środowiskowe i społeczne

Energia wytwarzana ze źródeł odnawialnych może ograniczać wykorzystanie paliw kopalnych i emisję gazów cieplarnianych. Dla przedsiębiorstw udział w spółdzielni może być elementem realizacji celów środowiskowych, natomiast dla samorządów – częścią lokalnej polityki energetycznej i klimatycznej.

Korzyści wizerunkowe powinny wynikać z rzeczywistych rezultatów, a nie wyłącznie z samego członkostwa. Istotne są między innymi ilość wytworzonej energii, faktyczny poziom redukcji emisji, przejrzystość rozliczeń oraz zaangażowanie lokalnej społeczności.

Warunki utworzenia spółdzielni

Spółdzielnia energetyczna jest odrębną osobą prawną. Zgodnie z ogólnymi zasadami Prawa spółdzielczego do jej założenia potrzeba co najmniej dziesięciu osób fizycznych albo trzech osób prawnych.

W przypadku energii elektrycznej spółdzielnia może prowadzić działalność na obszarze nie więcej niż trzech bezpośrednio sąsiadujących ze sobą gmin i w ramach jednego operatora systemu dystrybucyjnego. Instalacje powinny umożliwiać pokrycie w ciągu roku co najmniej 70 proc. potrzeb własnych spółdzielni i jej członków, a ich łączna moc elektryczna nie może przekraczać 10 MW.

Rozpoczęcie działalności w ramach ustawowego systemu wymaga również wpisania spółdzielni do właściwego wykazu. W zależności od rodzaju gminy wykaz prowadzi Dyrektor Generalny Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa albo Prezes Urzędu Regulacji Energetyki.

Najpierw analiza, później decyzja

Przed utworzeniem spółdzielni należy przeanalizować dane godzinowe dotyczące zużycia energii, wszystkie punkty poboru, obowiązujące umowy, dostępne instalacje OZE, warunki przyłączeniowe oraz możliwości finansowania.

Analiza powinna obejmować nie tylko prognozowane oszczędności, lecz także koszty administracyjne, obsługę księgową, utrzymanie instalacji, zakup energii uzupełniającej oraz ryzyka związane ze zmianami prawa i cen.

Spółdzielnia energetyczna może być wartościowym narzędziem dla firm i samorządów, ale jej skuteczność zależy od jakości przygotowania projektu. Największe szanse powodzenia mają przedsięwzięcia oparte na wiarygodnych danych, właściwie dobranym składzie członkowskim, realistycznym modelu finansowym i przejrzystych zasadach współpracy.