Edukacja obywatelska dla seniorów – prawa, obowiązki, mechanizmy wpływu
Każdy obywatel, niezależnie od wieku, posiada zestaw praw i wolności zagwarantowanych przez Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej oraz inne ustawy. Dla osób starszych szczególne znaczenie mają prawa związane z ochroną zdrowia, godnym i bezpiecznym życiem, zabezpieczeniem socjalnym oraz ochroną przed dyskryminacją ze względu na wiek. Prawo do świadczeń emerytalno-rentowych, dostęp do opieki zdrowotnej i rehabilitacji, prawo do opieki społecznej oraz prawo do uczestnictwa w życiu publicznym – to fundamenty, na których buduje się jakość życia w dojrzałym wieku. Równie ważna jest świadomość obowiązków, które ciągle na nas spoczywają. Należą do nich przede wszystkim obowiązek przestrzegania prawa, ponoszenia ciężarów publicznych (np. podatków) oraz troska o dobro wspólne. Prawa i obowiązki tworzą nierozerwalną całość – korzystając z przywilejów, przyczyniamy się również, w miarę naszych możliwości, do rozwoju i funkcjonowania państwa oraz naszej lokalnej wspólnoty.
Świadomość przysługujących nam praw to pierwszy krok. Kluczowe jest jednak poznanie konkretnych mechanizmów, za pomocą których możemy te prawa realizować i aktywnie kształtować otaczającą nas rzeczywistość. Podstawowym narzędziem demokracji są wybory. Udział w wyborach samorządowych, parlamentarnych i europejskich to fundamentalny sposób wpływania na skład władz, które podejmują decyzje mające bezpośredni wpływ na nasze codzienne życie – od stanu dróg i dostępności służby zdrowia po kształt polityki senioralnej. Każdy głos ma znaczenie, a głosy osób starszych, jako licznej i doświadczonej grupy społecznej, są szczególnie ważne dla polityków.
Poza aktem wyborczym, istnieje wiele innych, codziennych form partycypacji. Należą do nich konsultacje społeczne, w których władze lokalne zobowiązane są zapoznać się z opinią mieszkańców w ważnych sprawach, takich jak planowane inwestycje, budżet czy zmiany w organizacji ruchu. Innym potężnym narzędziem jest budżet obywatelski, pozwalający mieszkańcom bezpośrednio decydować o przeznaczeniu części publicznych pieniędzy na konkretne projekty. Dla zorganizowanego wpływu niezwykle skutecznym rozwiązaniem są Rady Seniorów lub Senioralne, działające przy władzach samorządowych jako ich stałe ciała doradcze i opiniodawcze. Stanowią one oficjalny kanał komunikacji pomiędzy środowiskiem seniorów a urzędem.
Aktywność obywatelska może także przybierać formę działania w organizacjach pozarządowych, stowarzyszeniach czy klubach, które wspólnie zabiegają o określone zmiany. Nie należy też lekceważyć siły indywidualnego głosu – dobrze uzasadnione pismo, wniosek lub skarga skierowana do właściwego urzędu czy instytucji to ważny instrument kontroli obywatelskiej. W sytuacji, gdy czujemy, że nasze prawa zostały naruszone, możemy zwrócić się o pomoc lub interwencję do Rzecznika Praw Obywatelskich, Rzecznika Praw Pacjenta lub lokalnych organizacji pomocy prawnej.
Bycie aktywnym obywatelem w wieku senioralnym oznacza korzystanie z całego tego zestawu narzędzi. Oznacza to śledzenie informacji o planach urzędu, branie udziału w spotkaniach, wyrażanie swojej opinii, wspieranie inicjatyw służących dobru wspólnemu oraz głosowanie w wyborach. To także gotowość do dzielenia się swoim życiowym doświadczeniem i mądrością dla dobra młodszych pokoleń. Nasza perspektywa, ugruntowana długoletnim doświadczeniem, jest niezwykle cenna w dyskusji o przyszłości lokalnej społeczności.
Edukacja obywatelska jest zatem procesem, który trwa całe życie. Jej celem jest zapewnienie, że każdy z nas, niezależnie od metryki, czuje się w pełni uprawnionym i kompetentnym uczestnikiem życia publicznego, który zna swoje prawa, rozumie swoje obowiązki i potrafi korzystać z dostępnych mechanizmów, aby czynić swoje otoczenie lepszym miejscem do życia dla siebie i dla innych. Wasze zaangażowanie, świadomość i głos są nieodzownym elementem zdrowej, dojrzałej demokracji.
